Dashain και Tihar στο Νεπάλ: οι δύο μεγάλες γιορτές και πώς τις ζεις με σεβασμό

Αν με ρωτήσεις ποιες δύο εβδομάδες του χρόνου καταλαβαίνεις καλύτερα τι σημαίνει Νεπάλ, θα σου πω το Dashain και το Tihar. Δεν είναι φεστιβάλ φτιαγμένα για τους τουρίστες. Είναι οι γιορτές της οικογένειας, και ολόκληρη η χώρα στήνεται γύρω τους: τα γραφεία αδειάζουν και οι δρόμοι γεμίζουν από ανθρώπους που γυρίζουν στα χωριά τους, τα σπίτια καθαρίζονται και στολίζονται, και οι μεγαλύτεροι ευλογούν τους μικρότερους.

Για να το καταλάβει ένας Έλληνας, σκέψου Πάσχα και Χριστούγεννα μαζί, με τη διαφορά ότι εδώ ο ρυθμός δεν είναι μία νύχτα αλλά μέρες ολόκληρες. Το Dashain είναι η μεγάλη γιορτή της νίκης της θεάς Durga πάνω στο κακό. Το Tihar, που ακολουθεί λίγες εβδομάδες αργότερα, είναι η γιορτή των φώτων, των ζώων και της σχέσης αδελφών.

Σε αυτό το άρθρο θα δεις τι γίνεται κάθε μέρα, τι είναι η tika, γιατί τιμούν κοράκια και σκύλους, και τι σημαίνει πρακτικά για τον δικό σου προγραμματισμό. Θα σου πω και πώς να συμμετέχεις αν σε καλέσει κάποιος σπίτι του. Για το ευρύτερο πλαίσιο θρησκειών και εθιμοτυπίας, δες και τον οδηγό μας για τον πολιτισμό και τα έθιμα του Νεπάλ.

Δύο γιορτές, δύο διαφορετικοί ρυθμοί

Το Dashain είναι το μεγάλο, σοβαρό και οικογενειακό κομμάτι. Διαρκεί περίπου δεκαπέντε μέρες, ακολουθώντας το σεληνιακό ημερολόγιο, και κορυφώνεται τις τελευταίες ημέρες. Στην πράξη, η χώρα επιβραδύνει. Δημόσιες υπηρεσίες, σχολεία και πολλές επιχειρήσεις κλείνουν για μεγάλο διάστημα, και οι άνθρωποι ταξιδεύουν προς τον τόπο καταγωγής τους, εκεί όπου ζουν οι γονείς και οι παππούδες.

Το Tihar είναι πιο λαμπερό και πιο παιχνιδιάρικο. Διαρκεί πέντε μέρες, και κάθε μέρα έχει δικό της πρωταγωνιστή: κοράκια, σκύλους, αγελάδες, τη θεά του πλούτου Lakshmi και, στο τέλος, τα αδέλφια. Το βράδυ οι γειτονιές γεμίζουν λαμπάκια, κεριά και λαδοφάναρα, και ομάδες παιδιών και νέων γυρνούν από σπίτι σε σπίτι τραγουδώντας.

Μην τα μπερδεύεις με τις υπόλοιπες γιορτές της χώρας. Το Holi ή το Shivaratri έχουν πιο δημόσιο και θεαματικό χαρακτήρα. Εδώ το κέντρο βάρους είναι το σπίτι. Ως επισκέπτης θα δεις πολλά από τον δρόμο, αλλά το καλύτερο μέρος γίνεται πίσω από την πόρτα.

Dashain: τι γιορτάζεται και πώς εξελίσσονται οι μέρες

Η ιστορία πίσω από το Dashain είναι η νίκη της Durga πάνω στον δαίμονα Mahishasura, δηλαδή του καλού πάνω στο κακό. Η γιορτή ξεκινά με την Ghatasthapana, την πρώτη μέρα, όταν σε πολλά ινδουιστικά σπίτια μπαίνει ένα δοχείο με χώμα και σπόρους κριθαριού σε ένα ιερό δωμάτιο. Οι σπόροι ποτίζονται και προστατεύονται για μέρες, και τα κίτρινα βλαστάρια που βγαίνουν, τα λεγόμενα jamara, θα χρησιμοποιηθούν στο τέλος ως ευλογία.

Στη μέση της περιόδου έρχονται οι μέρες που ξεχωρίζουν. Η έβδομη, Fulpati, φέρνει τελετουργικά λουλούδια και φυτά σε πομπή, και στην Κατμαντού η τελετή έχει επίσημο χαρακτήρα. Η όγδοη και η ένατη, Maha Asthami και Maha Navami, είναι ημέρες έντονης λατρείας της θεάς. Η δέκατη, Bijaya Dashami, είναι η κορυφαία: τότε γίνεται η ευλογία με tika και jamara.

Παράλληλα υπάρχει και ο κόσμος της καθημερινής εορταστικής ατμόσφαιρας. Θα δεις μεγάλες κούνιες από μπαμπού, τα λεγόμενα ping, στημένες σε χωριά και σε αλάνες. Θα δεις αετούς στον ουρανό, και παιχνίδια με τράπουλα στα σπίτια. Η γιορτή κλείνει περίπου με την πανσέληνο που ακολουθεί. Οι ακριβείς ημερομηνίες αλλάζουν κάθε χρόνο, γι' αυτό επιβεβαίωσέ τες από επίσημο ημερολόγιο πριν κλείσεις οτιδήποτε.

Η tika και η ευλογία των μεγαλύτερων

Η tika είναι η σημαντικότερη εικόνα του Dashain. Στη δέκατη μέρα, οι μεγαλύτεροι της οικογένειας ετοιμάζουν ένα μείγμα από ρύζι, γιαούρτι και κόκκινο χρώμα και το τοποθετούν στο μέτωπο των μικρότερων. Μαζί βάζουν και τα κίτρινα jamara στο κεφάλι ή πίσω από το αυτί, και λένε μια ευχή για υγεία, επιτυχία και προστασία.

Αυτό που με συγκινεί κάθε φορά είναι ότι δεν πρόκειται για αφηρημένο τελετουργικό. Είναι ένας λόγος να ξαναβρεθεί όλη η οικογένεια σε ένα δωμάτιο. Οι νεότεροι περνούν ένας ένας μπροστά από τον παππού ή τη γιαγιά, υποκλίνονται και δέχονται την ευλογία. Η σειρά έχει σημασία, και η διαδικασία συνεχίζεται μέρες, καθώς οι συγγενείς επισκέπτονται ο ένας τον άλλον, μερικές φορές σε διαφορετικά χωριά.

Αν ένας Νεπαλέζος σου βάλει tika, μην τη σκουπίσεις αμέσως και μην την αντιμετωπίσεις σαν αναμνηστικό για φωτογραφία. Δέξου την όπως θα δεχόσουν μια ευχή από γέροντα στο χωριό σου: με ευγένεια, με ένα χαμόγελο, και με ένα «Namaste» ή ένα ευχαριστώ. Αν δεν είσαι βέβαιος για το πώς να κινηθείς, ρώτα πρώτα.

Tihar: πέντε μέρες φώτων

Το Tihar, γνωστό και ως Deepawali ή Yamapanchak, είναι η νεπαλέζικη εκδοχή του Diwali. Οι πέντε μέρες έχουν σταθερή σειρά. Ο πίνακας που ακολουθεί σου δίνει το σχήμα, με την επιφύλαξη ότι οι τοπικές παραδόσεις διαφέρουν, ειδικά ανάμεσα στις κοινότητες της κοιλάδας του Κατμαντού και στα υπόλοιπα μέρη της χώρας.

Δεν χρειάζεται να προλάβεις και τις πέντε μέρες. Για τον επισκέπτη, οι στιγμές που ζει πιο εύκολα είναι το βράδυ της τρίτης μέρας με τα φώτα και η πέμπτη μέρα με την Bhai Tika. Οι ακριβείς ημερομηνίες αλλάζουν κάθε χρόνο, οπότε επιβεβαίωσέ τες πριν οργανώσεις το πρόγραμμά σου.

Ζώα, φώτα και rangoli: η καρδιά του Tihar

Στα μάτια ενός Έλληνα, η πιο απρόσμενη εικόνα είναι αυτή που αφορά τα ζώα. Τα κοράκια, που αλλού τα διώχνουμε, εδώ είναι τιμώμενοι καλεσμένοι. Οι σκύλοι, ακόμη και οι αδέσποτοι της γειτονιάς, παίρνουν γιρλάντα και tika, και φαγητό. Η αγελάδα, ιερό ζώο όλο τον χρόνο, γίνεται η πρωταγωνίστρια της τρίτης μέρας. Η λογική είναι ότι η ζωή στηρίζεται σε ένα δίκτυο σχέσεων, και ο άνθρωπος οφείλει ευγνωμοσύνη σε όσους μοιράζονται το περιβάλλον του.

Το βράδυ της τρίτης μέρας γίνεται το εντυπωσιακό κομμάτι για τον επισκέπτη. Οι οικογένειες ανάβουν λυχνάρια και κεριά σε παράθυρα, στέγες και εισόδους, ώστε η Lakshmi να βρει δρόμο προς το σπίτι. Στο κατώφλι σχεδιάζονται rangoli, μοτίβα από χρωματιστή σκόνη, ρύζι ή πέταλα. Οι γειτονιές φωτίζονται σχεδόν ολόκληρες, και αξίζει να κάνεις μια αργή βόλτα μετά τη δύση.

Στις γειτονιές θα συναντήσεις και τα συγκροτήματα Deusi και Bhailo, παιδιά και νέους που τραγουδούν από πόρτα σε πόρτα και ευλογούν κάθε σπίτι, ενώ το νοικοκυριό τούς προσφέρει γλυκά, φρούτα ή ένα μικρό δώρο σε ανταπόδοση. Αν σε πλησιάσουν, είναι τιμή να σταθείς να ακούσεις. Αν θέλεις να συμμετάσχεις σε αυτή την ανταλλαγή, ρώτα πρώτα έναν ντόπιο ή τον οδηγό σου τι ταιριάζει στην περίπτωση.

Η δύσκολη πλευρά: οι θυσίες ζώων στο Dashain

Πρέπει να το πω ευθέως, γιατί αξίζει να το ξέρεις πριν έρθεις. Σε κάποιες μέρες του Dashain, ιδιαίτερα γύρω από τη Maha Navami, γίνονται παραδοσιακές θυσίες ζώων σε ναούς της θεάς και σε οικογενειακό πλαίσιο, και το κρέας μοιράζεται ως προσφορά στο γιορταστικό τραπέζι. Για πολλές οικογένειες αυτό είναι κεντρικό μέρος της λατρείας. Άλλοι Νεπαλέζοι το αποφεύγουν ή το αντικαθιστούν με συμβολικές προσφορές.

Δεν χρειάζεται να πάρεις θέση ούτε να κρίνεις. Αν δεν θέλεις να δεις τέτοιες σκηνές, απλώς απόφυγε τους ναούς της θεάς τις συγκεκριμένες μέρες και ρώτησε τον οδηγό σου τι να αποφύγεις. Αν βρεθείς κοντά, μην φωτογραφίσεις χωρίς ρητή άδεια και μην σχολιάσεις δυνατά. Εδώ μπαίνει σε εφαρμογή ο γενικός κανόνας που ισχύει σε όλο το Νεπάλ: είσαι καλεσμένος σε μια πίστη, όχι θεατής σε θέαμα.

Επίσης, σημείωσε ότι οι κανόνες και οι πρακτικές διαφέρουν από ναό σε ναό και από χρονιά σε χρονιά. Οι τοπικοί κανονισμοί και οι οδηγίες των ναών μπορεί να αλλάξουν, οπότε ό,τι σχεδιάζεις να παρακολουθήσεις επιβεβαίωσέ το από ντόπιους ή από τον οργανωτή του ταξιδιού σου πριν πας.

Κλειστά καταστήματα, γεμάτα λεωφορεία και κενή πόλη

Εδώ ο ταξιδιώτης πρέπει να είναι ρεαλιστής. Στο Dashain, και κυρίως γύρω από την κορυφή του, πολλά μαγαζιά, γραφεία και μικρά εστιατόρια κλείνουν γιατί οι ιδιοκτήτες τους γιορτάζουν στα χωριά τους. Στην Κατμαντού, μεγάλο μέρος του πληθυσμού δεν κατάγεται από την πόλη, οπότε ο κεντρικός ιστός της πόλης αραιώνει. Το Thamel και οι τουριστικές ζώνες συνεχίζουν να λειτουργούν, αλλά με λιγότερες επιλογές και περιορισμένο ωράριο.

Οι μετακινήσεις είναι το πιο ευαίσθητο σημείο. Τις μέρες πριν από την κορύφωση, τα λεωφορεία προς τις επαρχίες γεμίζουν ασφυκτικά, τα εισιτήρια εξαντλούνται νωρίς, και στις μεγάλες διαδρομές οι καθυστερήσεις είναι συνηθισμένες. Οι εσωτερικές πτήσεις επίσης πιέζονται. Μετά τη γιορτή, η ροή αντιστρέφεται και όλοι επιστρέφουν προς την πόλη.

Το Tihar είναι πιο ήπιο, αλλά και εκεί υπάρχουν κλειστά καταστήματα την ημέρα της Lakshmi Puja και της Bhai Tika. Η συμβουλή μου είναι απλή: μην προγραμματίσεις σημαντική μετακίνηση ή εσωτερική πτήση τις ημέρες κορύφωσης, κλείσε νωρίς ό,τι χρειάζεται κράτηση, και άφησε χρόνο ασφαλείας πριν από την πτήση επιστροφής. Για να δεις πώς δομούνται οι διαδρομές με μέρες ασφαλείας, δες τα δρομολόγια Νεπάλ.

Πότε πέφτουν και πώς τις χωράς στο ταξίδι σου

Το Dashain πέφτει συνήθως φθινόπωρο, στο διάστημα Σεπτεμβρίου με Οκτωβρίου, και το Tihar λίγο αργότερα, ανάμεσα στον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο. Οι ημερομηνίες καθορίζονται από το σεληνιακό ημερολόγιο και αλλάζουν κάθε χρόνο, γι' αυτό μην βασιστείς σε προηγούμενο έτος. Έλεγξε ένα επίσημο νεπαλέζικο ημερολόγιο και επιβεβαίωσε με τον οργανωτή σου πριν κλείσεις αεροπορικά.

Ευτυχώς, η περίοδος συμπίπτει με μια από τις καλύτερες εποχές για το Νεπάλ, με σταθερό καιρό και καθαρό ουρανό μετά τον μουσώνα. Για την ευρύτερη εικόνα, δες την καλύτερη εποχή για ταξίδι στο Νεπάλ. Το αντίτιμο είναι ότι η ζήτηση για διαμονή και μετακινήσεις είναι υψηλή και η πρακτική οργάνωση απαιτεί περισσότερη πρόβλεψη.

Αν θέλεις να δεις τις γιορτές χωρίς να ζορίσεις το πρόγραμμά σου, η πιο ισορροπημένη λύση είναι να στήσεις την Κατμαντού και την κοιλάδα στις πιο ήσυχες μέρες και να αφήσεις τις μεγάλες διαδρομές για πριν ή μετά την κορύφωση. Το κόστος εξαρτάται από τις ημερομηνίες σε σχέση με την κορύφωση των γιορτών, τη διάρκεια, τις εσωτερικές μετακινήσεις, τη διαθεσιμότητα καταλυμάτων στην υψηλή ζήτηση και το μέγεθος της ομάδας. Ζήτησέ μας προσφορά.

Πού να βρεθείς: η Κατμαντού και η κοιλάδα

Για τον επισκέπτη, η κοιλάδα του Κατμαντού είναι το πιο εύκολο σημείο για να παρακολουθήσει τις γιορτές, γιατί οι ναοί, οι πλατείες και οι γειτονιές βρίσκονται κοντά η μία στην άλλη. Στο Dashain μπορείς να παρατηρήσεις τη ζωή γύρω από τις Durbar Squares, τις πομπές και την κίνηση των οικογενειών, χωρίς να χρειαστεί να βγεις από την πόλη. Στο Tihar, το βράδυ της Lakshmi Puja αξίζει να περπατήσεις σε γειτονιές με λαμπάκια, κεριά και rangoli.

Περισσότερα για την ίδια την πόλη θα βρεις στον οδηγό για την Κατμαντού, την πρωτεύουσα του Νεπάλ. Να έχεις υπόψη ότι ορισμένοι ναοί και μνημεία μπορεί να αλλάζουν ωράριο ή να έχουν μεγαλύτερη κίνηση τις μέρες των τελετών, οπότε επιβεβαίωσε τα ωράρια με τον οδηγό, το ξενοδοχείο ή ντόπιους την προηγούμενη μέρα.

Αν σε ενδιαφέρει η εμπειρία πιο προσωπικά και λιγότερο τουριστικά, μερικές φορές οι οικογένειες που γνωρίζουν τον οδηγό σου θα σε καλέσουν για τσάι ή φαγητό. Μην το προσεγγίσεις ως δικαίωμα. Αν σου συμβεί, είναι δώρο που αξίζει να το τιμήσεις με ευγένεια και διακριτικότητα.

Πώς συμμετέχεις με σεβασμό

Η γενική μου εντύπωση, από τον τρόπο που βλέπω ταξιδιώτες να αντιδρούν σε αυτές τις μέρες, είναι ότι αυτοί που περνούν καλύτερα είναι αυτοί που πηγαίνουν με περιέργεια αντί για φωτογραφική μηχανή. Ρώτα πριν φωτογραφίσεις, ειδικά σε τελετές και σε οικογενειακές στιγμές. Αν δεν είσαι βέβαιος, ρώτα τον οδηγό σου ή τον οικοδεσπότη. Η προσέγγιση αυτή ταιριάζει με όσα περιγράφουμε στη γενική εθιμοτυπία του Νεπάλ.

Ντύσου σεμνά και βγάζε τα παπούτσια πριν μπεις σε σπίτι ή ναό. Δέξου το φαγητό και τα δώρα με το δεξί χέρι ή και με τα δύο. Αν κάποιος σου βάλει tika, γείρε ελαφρά το κεφάλι και δέξου την ήρεμα. Μην παίρνεις μέρος σε τελετουργικά αν δεν σε καλέσουν ρητά, και μην αγγίζεις προσφορές, βωμούς ή τελετουργικά αντικείμενα. Αν σε προσκαλέσουν σε οικογενειακό τραπέζι, μην κάνεις κριτική στο φαγητό και προσπάθησε να δοκιμάσεις λίγο από όλα.

Τέλος, μην ξεχνάς ότι αυτές οι ημέρες είναι ευαίσθητες για όσους δεν μπορούν να βρίσκονται με τους δικούς τους. Μερικές οικογένειες θρηνούν ή έχουν μακριά τους κάποιον. Η διακριτική στάση, η ήρεμη φωνή και το χαμόγελο ανοίγουν πόρτες που καμία οργάνωση δεν μπορεί να ανοίξει.

Για ποιον ταιριάζει αυτή η περίοδος

Αν αγαπάς τον πολιτισμό, τις ανθρώπινες ιστορίες και δεν σε πειράζει να προσαρμόσεις το πρόγραμμά σου, το Dashain και το Tihar είναι από τις πιο ουσιαστικές εμπειρίες που μπορείς να έχεις στο Νεπάλ. Αν όμως ψάχνεις ένα απολύτως προβλέψιμο ταξίδι, με πολλές μετακινήσεις και ανοιχτά παντού, ίσως σου ταιριάζει περισσότερο μια άλλη εποχή.

Η προσωπική μου συμβουλή: μην προσπαθήσεις να τα δεις όλα. Διάλεξε μία ή δύο εμπειρίες, όπως το βράδυ της Lakshmi Puja ή μια πρωινή βόλτα στην Κατμαντού την περίοδο του Dashain, και άφησε χώρο για το απρόβλεπτο. Συχνά η πιο όμορφη στιγμή είναι αυτή που δεν είχες προγραμματίσει.

Αν θέλεις να χτίσουμε μαζί ένα ταξίδι γύρω από τις γιορτές, με σωστό χρονισμό και ρεαλιστικό πρόγραμμα, πες μας ποιες ημερομηνίες σε ενδιαφέρουν. Περισσότερες ιστορίες και οδηγούς θα βρεις και στην κατηγορία Ιστορίες.